ушыққан дауды шешуге шақырылған бірнеше билерден құралған алқалы топтың отырысы. Билер құрамын белгілеп және істің жүргізілу тәртібін қарастырмас бұрын істің күрделілігі мен екі тараптың ықыласына айрықша мән беріледі. Өте шиеленіскен дауларды шешуде алдымен төбе би сайланады, іс қаралып болған соң соңғы шешімді де осы төбе би жариялайды.     Билер сотының реформадан кейінгі құрылымын Ш.Уәлиханов былайша саралайды:                                                                                                                                                                    1. Бидің санына шек қойылмайды. Әрбір округтың (дуанның) мировой судьясы (биі) бірнешеу болуы керек.                                                                                                                                  2. Биді ресми түрде ешкім сайламайды да, ресми түрде ешкім бекітпейді де... билердің маңызы жеке беделге негізделген. Мировой судьяның сайлауында арнаулы тәртіп, нарық бар.    3. Халық қалағанда ғана би билік жүргізе алады. Оның бедел, лауазымы жүріп тұрғанда ғана оған жүгінеді, бедел жойылғанда билік те дәрежеден айырылады. Ал, мировой судья үш жылға сайланады да, қызмет атқарған мерзімінде тұрақты правосы (құқығы), міндеті болады.                                                                                                                                                            4. Би қазынадан да, халықтан да ешқандай пұл алмайды, бірақ, «биден би ақы» алды, ал мировой судьяға земствоның алым-салығынан белгілі мөлшерде оның тірлігіне, кеңсе шығынына қаражат бөлінеді.                                                                                                                                                                                                                                                                     5. Билердің съезі (құрылтай), мезгілсіз кездейсоқ шақырылады, ал мировой судьялардың съезіне белгілі мерзім тағайындалады. Мировой судья істі жалғыз шеше береді, ал билер соты шағым иесі бір рудың адамы болса, әрі өздері бір үйдің билігін қаласа ғана жалғыз жүргізеді.                                                                                                                                                         ХІХ ғ. басында Кіші жүз қазақтарының тұрмыс тіршілігін зерттеген орыс ғалымы: «...қазақ қоғамында «тәртіптілік пен заңдылық» орнаған, әділ билер соты билеген сол кезеңді қазақтар «алтын ғасыр» деп атап, Кіші жүз қазақтары «ол кезде тәртіп болды, ел тыныштықта өмір сүрді» деп аңсап еске алады, – деп жазады. Орыс офицері Аитов 1846 жылы: «...Қазақ билерінің қайсысы ақылды, тәжірибелі екенін ажырату өте қиын, себебі олардың барлығы рулардың барлығына ортақ ережелерді ұстана отырып, ата-бабаларының жолымен істі әділ шешуге тырысады. Қандай қылмыс болса да, ру ішіндегі әділ, шыншыл билер қарап шешеді», – деп жазған. Торғай әскери губернаторы болған, генерал-лейтенант Л.Ф. Баллюзек: «...қазақ билері табиғат берген дарын, ақылдығы мен шешендігінің арқасында әділ сот құра білді. Би атағы тек осындай дарын иелеріне ғана бұйырды. Халықтың заң қабылдаушы заңгерлері – билер мойнында әділ сот міндеті болды» – деп, атап көрсетеді. Билер институтының ішкі құрылымын, оның жұмыс істеу ерекшелігін олардың дәрежесіне және бір біріне қалай бағынатын, жүгінетін ретінен байқалады.                                                                                                                                                                                                                             Төбе би – бір хандықтың, елдің, ұлыстың, аймақтың құзырында билігін жүргізуші әр деңгейдегі билердің үстінен билік айтып, шешімін мақұлдайтын немесе ең соңғы өз шешімін қабылдайтын ең беделді де, білікті би. Төбе би әуелгіде ара би деп аталғанға ұқсайды. Көшпелі социумдағы сан алуан және әр деңгейлі әлеуметтік-экономикалық және саяси-идеологиялық мәселелерді әдеттік құқықтың нормалары мен принциптеріне сәйкес шешуге байланысты билердің төмендегідей категориялары қалыптасты.                                                 Ара би – дауласушы екі жаққа басу айтып отырушы, төбе бидің шешім шығаруына ықпал етуші би.                                                                                                                                            Сөз ұстаған би – үлкен дауда өз руы немесе тайпасының атынан түскен би, ол жақтаушы немесе айыптаушы, сонымен қатар тергеуші міндетін де атқара береді.                                          Алқа би – ел ішіндегі үлкен, әбден шиеленіскен дау- дамайды шешу үшін дауласушы жақтардың басын қосып өткізілетін билердің алқалы мәжілісін басқарушы, мәнсабы жоғары би.     Орда биі – би атағының ең биік деңгейі. Жалпы халықтық мәселелерді шешетін, бөтен елмен қарым-қатынас ісіне тікелей кірісе алатын, елдің ішкі және сыртқы саясатына ықпал ете алатын, ханға ақыл-кеңес беретін, тіпті жауапқа да тартуға хақылы лауазым иесі. Хандық билік осал болған тұста орда билер ел татулығын, бірлігін ұстап тұруды бақылап, қолға ала алады. Осындай аса жауапты міндеттерді атқару үшін билер бойында бірнеше қасиет болуы шарт еді – әскербасылық, әкімшілік-соттық, әрине дала ақсүйектерінің қасиеттері болуы тиіс-тін.                                                                                                                                                                                                                                                                                                      Байырғы ортада ел ішіндегі беделі мен атақ-абыройына, билік айту кеңесінде уәжінің, дәйегінің мықтылығына, сөз саптауы мен шешендігіне байланысты билерге берілген тұрақты теңеу-эпитет қалыптасқан. Жаугершілік заманда әскери қолбасшы, ұйымдастырушы рөл атқарған ірі билерді қабырғалы би (қабырғадан қар жауса – атан менен нарға күш, ел шетіне даумен қоса жау келсе – қабырғалы биге күш) деп атаса, ел қамын ұдайы алыстан болжап отыратын биді қайғылы қара би дейді. Сондай-ақ, сүбе би, шөгел табан би, байшөгел би, саңлақ би сынды т.б. тұрақты теңеулер би бойынан көрінетін ерекше қасиеттеріне байланысты айтылған. Бұл теңеу-эпитеттердің бәрін әрине билердің нақты функционалдық сипаты ретінде қабылдауға болмайды. Өйткені олар когнитивтік метафоралық образдар ғана. Бірақ бұлар билер институтының, сондай-ақ атақты билердің ел арасында айырықша маңызды рөл атқарғандығын айғақтайды.