сфера пішіндес геометриялық дене. Еуропа, Азия елдерінің сәулет тарихында, көбінесе, ғұрыптық ғимараттардың төбесін жабуда күмбез пошымын жиі пайдаланғаны белгілі. Мұндай үрдістің қалыптасуы біріншіден күмбезбен ғимараттың төбесінің үлкен аумағын қосымша бағана, тіреуішсіз жабуға болатындығымен байланысты. Екіншіден, ертеде күмбездің ішкі пішінін аспан сферасының пошымына ұқсастыру арқылы күмбезге көк аспанның жердегі моделі ретінде ерекше космогониялық мән берілуінде болды.                                                          Күмбез ерте дәуірден, халықтық тәжірбиенің негізінде, тас, қыш сияқты құрылыс материалдарының сығымдаушы күштерге төтеп беретіндік қасиетін ұтымды пайдаланудың негізінде ауданы үлкен бөлмелердің төбесін жабуға арналған инженерлік шешімнің үлгісіне айналған. Қоғамдық қатынастардың, құрылыс өнерінің дамуы күмбездердің конструкциялық шешімі жағынан күрделеніп үлкен аумақты құрылымдарда кеңінен қолдану үрдісі етек алды.                                                                                                                                                                    Құрылыста күмбезді пайдалану Таяу Шығыс, Орталық Азиядан бастау алып, б.з. 100 ж. шамасында көне Рим сәулет өнері арқылы Еуропа елдеріне тарады. Қазіргі кезге дейін сақталып келген Еуропадағы ең зәулім және көне күмбез Рим пантеоны болып саналады.                                                                                                                                                              Қазақстан жеріндегі, қарапайым күмбездің ең көне үлгісі ретінде, энеолит дәуіріне жататын Ботай мәдениетінің құрылыстарын айтуға болады. Белгілі археолог профессор В.Зайберттің ғылыми жаңғыртпаларында көрсетілгендей, жартылай жерге қазылып салынған, сегіз қырлы жертөле тұрақтардың төбесі, бұрыштарынан ортасына қарай, диаметрлері шамамен 10-20 см бөренелермен қиюластыра күмбездеп шығарып, үсті қалың топырақпен жабылған. Бұл құрылымдар осыдан 5000 жылдар бұрын салынған күмбездердің ең қарапайым түрі.                                                                                                                                                                                                                                                                                                Қазақ жеріндегі сақталған күмбезді ғимараттар өзінің стильдік, конструкциялық шешімі жағынан сан алуандығымен көзге түседі. Бір жағынан Домбауыл, Алаша хан, Қозы Көрпеш – Баян Сұлу мазары сияқты қыштан, тастан қаланған жеке күмбездерді атасақ, екінші жағынан – Түркістандағы Қожа Ахмет Йасауи кесенесіндегідей қыш кірпіштен өрілген күмбез тұрғызу шеберлігінің інжу-маржаны деуге болады.